Histora Orkiestry Filharmonii Warmińsko-Mazurskiej
Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Felixa Nowowiejskiego w Olsztynie
Orkiestra przyszłej Warmińsko-Mazurskiej Filharmonii im. Felixa Nowowiejskiego w Olsztynie zadebiutowała 17 marca 1946 roku jako Mała Orkiestra Symfoniczna Związku Zawodowego Muzyków RP. Dyrygował założyciel większości instytucji muzycznych Olsztyna Mirosław Dąbrowski a w programie koncertu znalazły się popularne utwory Holzmanna, Schreinera, Żaka i Straussa. Od początku zakładano przekształcenie orkiestry salonowej w profesjonalną orkiestrę symfoniczną. Program drugiego koncertu, 7 kwietnia 1946 roku, obejmował wiązankę melodii operetkowych, Menuet Paderewskiego i Uwerturę "Egmont" Beethovena. Na bis zagrano wykonywany podczas pierwszego koncertu Walc z "Zemsty Nietoperza" Straussa. W pierwszym okresie pracy zespołu muzycy nie otrzymywali pensji, w następnych sezonach jedynym wynagrodzeniem za pracę w Orkiestrze miała być część wpływów za bilety. Dopiero końcu roku 1947 Ministerstwo Kultury i Sztuki wypłaciło muzykom jednorazową nagrodę. Przystąpiono też do opracowywania większych dzieł. Obsada jaką dysponował zespół odpowiadała małej orkiestrze symfonicznej z niepełną obsadą skrzypiec i altówek. Pozwoliło to na poszerzanie repertuaru o typowe utwory symfoniczne. Na początku 1950 roku w skład Orkiestry Symfonicznej wchodziło już 35 muzyków tworząc typowy skład małej orkiestry symfonicznej.
W 1951 roku odbył się I Festiwal Muzyki Polskiej. Podjęto także próby opracowania cyklu symfonii Ludwiga van Beethovena. Rezultatem ambitnego zamierzenia stały się wykonania pierwszych trzech symfonii. Po wykonaniu III Symfonii zaniechano jednak kontynuacji cyklu symfonii beethovenowskich. 7 marca 1954 roku odbył się pierwszy koncert o typowym filharmonicznym układzie programu. Wieczór otworzyła Uwertura „Don Giovanni” Wolfganga Amadeusa Mozarta. Stanisław Jarzębski z towarzyszeniem olsztyńskiej Orkiestry pod dyrekcją Stanisława Chudaka wykonał Koncert skrzypcowy C-dur Josepha Haydna, a w drugiej części tego samego koncertu odbyło się pierwsze w Olsztynie wykonanie III Symfonii Piotra Czajkowskiego. W latach 1957-1960 zespół prowadził Olgierd Straszyński, za którego kadencji repertuar Państwowej Orkiestry Symfonicznej został wzbogacony o utwory Borodina, Granadosa, Mendelssohna, Debussy'ego, Verdiego i Gershwina. Orkiestra towarzyszyła znanym w świecie solistom: skrzypaczce Wandzie Wiłkomirskiej, pianistce Halinie Czerny-Stefańskiej, śpiewakom Bernardowi Ładyszowi i Marii Fołtyn, czeskiej harfistce Reginie Rużkowej. W 1959 roku miał miejsce pierwszy wyjazd Orkiestry za granicę. Pod dyrekcją Romana Urbanka zespół koncertował w Kaliningradzie (25 maja) i w Swierdłowsku (26 maja 1959) z programem muzyki polskiej i radzieckiej. Na bis grano Mazura z opery «Straszny dwór» Stanisława Moniuszki. Kolejny wyjazd do Kaliningradu odbył się na przełomie maja i czerwca 1964 roku.
W czerwcu 1961 roku Państwowa Orkiestra Symfoniczna w Olsztynie wzięła udział w Festiwalu Orkiestr Symfonicznych Polski Północnej w Ciechocinku. Odbyły się dwa koncerty z udziałem olsztyńskiego zespołu. 11 lutego 1962 roku odbyły się dwa koncerty monograficzne poświęcone twórczości Felixa Nowowiejskiego – którego imię nadano Państwowej Orkiestrze Symfonicznej w Olsztynie imię Feliksa Nowowiejskiego. Okres pracy Orkiestry pod kierownictwem Romana Urbanka obfitował w ambitne przedsięwzięcia repertuarowe m.in. pierwsze wykonanie kompletu symfonii Beethovena w sezonie 1962/1963 (oprócz wymagającej chóru i solistów IX Symfonii). W roku 1967 władze Orkiestry zorganizowały pierwsze recitale organowe we Fromborku. W roku następnym zorganizowano cztery recitale pod wspólną nazwą Festiwal Muzyki Organowej, a w późniejszych latach festiwal ten obejmował sześć, siedem i więcej recitali organowych.
Lata siedemdziesiąte w historii olsztyńskiej Orkiestry to okres znaczących wydarzeń i spektakularnych sukcesów. Kiedy u progu sezonu artystycznego 1970/1971 kierownikiem artystycznym został Janusz Przybylski zespół liczył 58 członków, a w końcu roku 1975 liczba członków zespołu osiągnęła 75 osób. W 1972 roku w nowym budynku Państwowej Szkoły Muzycznej im. Fryderyka Chopina, przy ulicy Kościuszki zespół olsztyńskiej Orkiestry znalazł siedzibę, z którą był kojarzony w następnych dziesięcioleciach. 1 stycznia 1973 zespołowi nadano status Państwowej Filharmonii. Rozwój olsztyńskiego zespołu pozwolił na poszerzenie repertuaru, wykonywanie dzieł oratoryjnych oraz występy na estradach polskich i zagranicznych. Dominujący w tym okresie repertuar obejmował podstawowe dzieła symfoniczne, koncerty skrzypcowe i fortepianowe Brahmsa, Chopina Czajkowskiego, Beethovena, Mozarta, Prokofiewa i Szostakowicza, symfonie Mozarta, Beethovena, Czajkowskiego, Szostakowicza, Mendelssohna i Schuberta.
Początek lat osiemdziesiątych to kolejny kryzys w historii zespołu. Trudna sytuacja ekonomiczna i częste zmiany na stanowisku dyrektora artystycznego odbiły się na jakości życia muzycznego. Mimo to Filharmonia prowadzona kolejno przez Jana Politowskiego, Mieczysława Nowakowskiego, Bohdana Jarmołowicza i Krzysztofa Dziewięckiego przetrwała trudny okres a nawet wzmocniła swą pozycję. Od 1983 roku Filharmonia była współorganizatorem festiwalu Dni Muzyki im. Felixa Nowowiejskiego. W okresie tym nagrano pierwsze płyty zespołu z uwerturami i II Koncertem fortepianowym Feliksa Mendelssohna-Bartholdy'ego oraz kantatą Teresy Procaccini. Filharmonia Olsztyńska nawiązała ścisłą współpracę z Olsztyńskim Chórem Kameralnym „Collegium Musicum” oraz chórmistrzem Januszem Wilińskim, co pozwoliło na wprowadzenie do repertuaru większej liczby dzieł oratoryjnych. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych orkiestra często koncertowała za granicą, we Włoszech, Hiszpanii, Niemczech, gdzie w 1988 roku z chórem Collegium Musicum wykonała między innymi Missa Solemnis i III Symfonię Beethovena oraz Wariacje i fugę op. 100 Regera.
Kolejny sezon artystyczny Filharmonia Olsztyńska otworzyła pod batutą nowego dyrektora artystycznego Piotra Borkowskiego, którego na początku 1992 wsparł nowo powołany wicedyrektor Janusz Bogdan Lewandowski. Był to okres decydujący o istnieniu olsztyńskiego zespołu. Jesienią 1991 roku rozgorzała dyskusja na temat likwidacji Filharmonii i rozwiązaniu Orkiestry. Podjęte działania uratowały zarówno instytucję, jak i zespół. Młodej dyrekcji udało się ograniczyć koszty i zainteresować publiczność propozycjami zespołu na tyle, by zażegnać widmo upadku. Po zakończeniu trudnego sezonu, w sierpniu (8-16 VIII) 1992 roku zespół koncertował w południowej Francji.
W kolejnych sezonach artystycznych wysiłki organizacyjne skierowane były na rozwijanie działalności koncertowej przyniosły rezultaty. Zahamowano spadek ilości koncertów, wzrosła liczba słuchaczy, osiągnięto również rentowność wyższą niż w innych filharmoniach. Wydarzeniem stał się uroczysty koncert pieśni rotariańskich 23 listopada 1993 roku będący prezentacją repertuaru wydanego na płycie kompaktowej Orkiestry. 16 marca 1996 roku Orkiestra zagrała uroczysty koncert z okazji jubileuszu 50-lecia pod batutą trzech dyrygentów Krzysztofa Dziewięckiego, Bohdana Jarmołowicza i Piotra Borkowskiego. Lata przełomu tysiącleci, to okres zmian i eksperymentów, ale także okres, w którym decydowały się losy zespołu. Kolejni dyrektorzy artystyczni, Leszek Szarzyński, Jerzy Kosek, Piotr Wajrak wprowadzali dalsze zmiany organizacyjne i programowe. W sezonie 1998/1999 Orkiestra Filharmonii Olsztyńskiej w ramach Festiwalu Beethovenowskiego wykonała komplet dziewięciu symfonii. Zainaugurowano także cykl koncertów połączonych z wystawami i prezentacjami kultury różnych narodów pod hasłem „Panorama świata”. W następnym sezonie w programie znalazł się Festiwal Chopinowski. Kontynuacją festiwali monograficznych były portrety kompozytorów oraz zorganizowany w 2002 roku festiwal w 125. rocznicę urodzin patrona Filharmonii – Felixa Nowowiejskiego. 13 i 14 września 2002 roku na zakończenie Olsztyńskiego Lata Artystycznego, Filharmonia wspólnie z Teatrem im. Stefana Jaracza wykonała Toscę Pucciniego.
W roku 2008 w wyniku kolejnego konkursu na stanowisko dyrektora artystycznego powrócił twórca wielu sukcesów orkiestry Janusz Przybylski. W następnych latach na afiszach częściej pojawiały się wielkie dzieła symfoniki romantycznej i dwudziestowiecznej. Coraz częściej brakowało biletów a sala nie mogła pomieścić wszystkich miłośników wielkiej muzyki. W latach dziewięćdziesiątych, kiedy zespół wielokrotnie musiał się zmierzyć z groźbą rozwiązania, zaczął się proces przebudowy instytucji. Efektem wprowadzanej w latach dziewięćdziesiątych modernizacji był szybki rozwój instytucji w następnej dekadzie. W marcu 2005 roku rozstrzygnięto konkurs architektoniczny na projekt nowej siedziby filharmonii. W latach 2009-2010 w sąsiedztwie poprzedniego lokum (należącego do Szkoły Muzycznej im. Fryderyka Chopina), wzniesiono nowoczesny, funkcjonalny gmach, który pomieści niemal dwukrotnie więcej publiczności.
W sześćdziesięciu pięciu sezonach Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Olsztyńskiej wystąpiła w ponad czterech i pół tysiącach dużych, otwartych koncertów symfonicznych. Do tego należy dodać szereg koncertów nadzwyczajnych i kameralnych. W tym samym czasie Biuro Koncertowe Filharmonii Olsztyńskiej zorganizowało ponad dwadzieścia tysięcy koncertów w szkołach, przedszkolach i instytucjach kulturalnych regionu. Z olsztyńską Orkiestrą Symfoniczną występowali gościnnie najwybitniejsi soliści polscy i zagraniczni, a w repertuarze znalazły się największe dzieła symfoniki światowej. Orkiestra odbyła szereg podróży koncertowych, uczestnicząc w polskich i europejskich festiwalach oraz nagrywając kilkanaście płyt. W ostatnich latach skupione wokół Warmińsko-Mazurskiej Filharmonii środowisko artystów i muzykologów pracuje nad projektem opracowania i wydania kompletu dzieł patrona orkiestry Feliksa Nowowiejskiego. Wydane dotychczas cztery płyty stały się wydarzeniem na rynku fonograficznym a płyta z dwiema mszami Missa Pro Pace oraz Missa Stella Maris została uhonorowana Nagrodą Akademii Fonograficznej „Fryderyk 2010” w kategorii Muzyka Poważna - Album Roku Muzyka Chóralna i Oratoryjna. Bogaty dorobek wcześniejszych dekad jest podstawą ciągłego rozwoju Orkiestry i skupionego w okół niej olsztyńskiego środowiska muzycznego, największym jednak sukcesem orkiestry jest utrwalenie w świadomości słuchaczy swego miejsca.
The Felix Nowowiejski Warmia and Mazury Philharmonic in Olsztyn
The orchestra of the future Feliks Nowowiejski Warmia and Mazury Philharmonic in Olsztyn made its debut on 17 March 1946 as the Small Symphonic Orchestra of the Trade Union of Polish Musicians. The orchestra was conducted by the founder of the majority of musical institutions in Olsztyn, Mirosław Dąbrowski, and the programme of the concert included popular works of Holzmann, Schreiner, Żak and Strauss. From the very beginnings, the plans were to transform a drawing-room orchestra into a professional symphony. The programme of the second concert held on 7 April 1946 included a selection of operetta tunes, Paderewski’s Minuet and Beethoven’s Egmont overture. As an encore, the musicians played Waltz from Strauss’s Die Fledermaus, which was performed during their first concert. In the first period of their work, musicians of the ensemble did not receive any salary; in the next seasons the only remuneration for working in the Orchestra was to be a share in receipts from the tickets. It was as late as at the end of 1947 that the Ministry of Culture and Art paid a one-time award to the musicians. The artists began to master larger works. The cast of the ensemble corresponded to a small symphonic orchestra, with an incomplete set of violins and violas. This allowed them to broaden their repertoire with typical symphonic works. At the beginning of 1950, the Symphony Orchestra consisted of 35 musicians, forming a typical line-up of a small symphony orchestra.
In 1951, the First Festival of Polish Music took place. In addition, attempts were made to prepare a series of Ludwig van Beethoven’s symphonies. This ambitious plan resulted in performances of three first symphonies. However, after the performance of Symphony No. 3 the series of Beethoven symphonies was discontinued. The first concert with a typical philharmonic arrangement of the programme was held on 7 March 1954. The evening started with Wolfgang Amadeus Mozart’s Don Giovanni overture. Stanisław Jarzębski, accompanied by the Olsztyn Orchestra conducted by Stanisław Chudak, performed Joseph Haydn’s Violin Concerto in C-major, while the second part of the same concert included the first performance in Olsztyn of Pyotr Tchaikovsky’s Symphony No. 3. In 1957-1960, the ensemble was conducted by Olgierd Straszyński, during whose term the repertoire of the State Symphony Orchestra was broadened by the works of Borodin, Granados, Mendelssohn, Debussy, Verdi and Gershwin. The Orchestra accompanied world-famous soloists, such as violinist Wanda Wiłkomirska, pianist Halina Czerny-Stefańska, singers Bernard Ładysz, Maria Fołtyn and the Czech harp player Regina Rużkowa. In 1959, the Orchestra went abroad for the first time. Conducted by Roman Urbanek, the ensemble gave concerts in Kaliningrad (25 May) and in Sverdlovsk (26 May 1959), presenting a programme of Polish and Soviet music. As an encore, the orchestra performed the Mazurka from the Straszny dwór opera of Stanisław Moniuszko. A subsequent trip to Kaliningrad took place in May and June, 1964.
In June 1961, the State Symphony Orchestra in Olsztyn participated in the Festival of Symphony Orchestras of the Northern Poland in Ciechocinek. Two concerts were held with the participation of the Olsztyn ensemble. 11 February 1962, two monographic concerts were held, both devoted to the works of Feliks Nowowiejski, whose name was given to the State Symphony Orchestra in Olsztyn. The period of the orchestra’s work under Roman Urbanek abounded in ambitious repertoire projects, among others, the first performance of the entire series of Beethoven’s symphonies in the season of 1962/1963 (except Symphony No. 9 which requires a choir and soloists). In 1967, the authorities of the Orchestra organized the first organ recitals in Frombork. Four recitals were organized in the following year, under the common name of Festival of Organ Music, and in later years this festival included six, seven or more organ recitals.
The 1970s in the history of the Olsztyn Orchestra mark the period of important events and spectacular successes. When on the eve of the 1970/1971 artistic season, Janusz Przybylski became its artistic director, the ensemble was composed of 58 persons, and at the end of 1975 the number of ensemble members reached 75. In 1972, the Olsztyn Orchestra established its seat in the new building of the Fryderyk Chopin State Music School at Kościuszki Street, with which it was associated for the next decades. In 1 January 1973, the ensemble was granted the status of a State Philharmonic. The development of the Olsztyn Orchestra made it possible for the musicians to broaden their repertoire, to play oratorio music and to perform on Polish and foreign scenes. The repertoire that was predominant at that period included fundamental symphonic works, violin and piano concertos of Brahms, Chopin, Tchaikovsky, Beethoven, Mozart, Prokofiev and Shostakovich, symphonies of Mozart, Beethoven, Tchaikovsky, Shostakovich, Mendelssohn and Schubert.
The beginnings of the 1980s mark another crisis in the history of the ensemble. The difficult economic situation and frequent changes of artistic directors had their impact on the quality of the music life. Despite this, the Philharmonic, successively managed by Jan Politowski, Mieczysław Nowakowski, Bohdan Jarmołowicz and Krzysztof Dziewięcki, survived this difficult period, and even strengthened its position. Since 1983, the Philharmonic has been a co-organizer of the Feliks Nowowiejski Music Days festival. During this period, the ensemble made its first recordings of overtures, Piano Concerto No. 2 of Felix Mendelssohn-Bartholdy, and a cantata of Teresa Procaccini. The Olsztyn Philharmonic began close cooperation with the Olsztyn Chamber Choir “Collegium Musicum” and choirmaster Janusz Wiliński, which allowed them to introduce to their repertoire a larger number of oratorio works. In the second half of 1980s, the orchestra gave frequent concerts abroad: in Italy, Spain and Germany, where in 1988, together with the Collegium Musicum choir, they performed, among others, Missa Solemnis and III Symphony of Beethoven and Variations and Fugue Op. 100 of Reger.
The Olsztyn Philharmonic opened the next artistic season under the leadership of a new artistic director, Piotr Borkowski, supported at the beginning of 1992 by a newly appointed vice-director, Janusz Bogdan Lewandowski. It was a crucial period for the existence of the Olsztyn ensemble. In autumn 1991, talks began on liquidating the Philharmonic and dissolving the Orchestra. The activities undertaken then saved both the institution and the ensemble. The new management succeeded in reducing costs and in gaining the interest of the audience in the ensemble offer to prevent the danger of a collapse. After the end of a difficult season, in August (8-16.08) 1992, the ensemble gave concerts in southern France.
In subsequent artistic seasons, organizational attempts aimed towards developing concert activity brought results. The drop in the number of concerts was restrained, the size of audiences grew, and the profitability reached was higher than in other philharmonics. An important event was a special concert of Rotary songs held on 23 November 1993, which was the presentation of the repertoire recorded by the Orchestra on their CD. On 16 March 1996, the Orchestra gave a special concert on the occasion of its 50th anniversary, conducted by Krzysztof Dziewięcki, Bohdan Jarmołowicz and Piotr Borkowski. The years of the turn of millennia was a period of changes and experiments, but also a period in which the fate of the ensemble was decided. Subsequent artistic directors, Leszek Szarzyński, Jerzy Kosek and Piotr Wajrak, introduced further organizational and programme changes. In 1998/1999, as part of the Beethoven Festival, the Orchestra of the Olsztyn Philharmonic performed the entire series of nine symphonies. They also initiated a series of concerts combined with exhibitions and presentations of cultures of different nations, under the title of “World Panorama”. The programme for the next season included the Chopin Festival. The idea of monographic festivals was continued in the form of portraits of the composers and a festival organized in 2002, on the 125th birthday anniversary of the Philharmonic patron – Felix Nowowiejski. On 13 and 14 September 2002, to conclude the Olsztyn Artistic Summer, the Philharmonic performed Puccini’s Tosca together with the Stefan Jaracz Theatre.
In 2008, as a result of another competition, Janusz Przybylski, the originator of numerous successes of the Orchestra, returned to the position of artistic director. In the following years, the repertoire of the Orchestra more often included great works of Romantic and 20th century symphonic music. The tickets were selling increasingly better, and the capacity of the concert hall was not sufficient for all lovers of great music. In the 1990s, when the ensemble often had to face the threat of dissolution, the process of institution restructuring began. Modernization introduced in the 1990s resulted in a rapid development of the institution during the next decade. In March 2005, an architectural competition for the design of a new seat for the Philharmonic was decided. In 2009-2010, in the vicinity of the previous site (owned by the Fryderyk Chopin Music School), a modern, functional building was erected, with almost a doubled capacity.
During their sixty-five seasons, the Symphonic Orchestra of the Olsztyn Philharmonic gave over four and half thousand large, open symphonic concerts. This number is increased by adding a series of special and small-audience concerts. At the same time, the Concert Office of the Olsztyn Philharmonic organized over twenty thousand concerts at schools, kindergartens and cultural institutions of the region. The most outstanding Polish and foreign soloists performed with the Olsztyn Symphonic Orchestra, and its repertoire included the greatest works of the world symphonic music. The Orchestra made numerous concert trips, participating in Polish and European festivals and recording about a dozen productions. In recent years, the group of artists and musicologists associated with the Warmia and Mazury Philharmonic has been working on a project aiming to prepare and release a complete set of works composed by Feliks Nowowiejski, after whom the Orchestra took its name. The four records released so far became an event on the music market, and a record with two masses, Missa Pro Pace and Missa Stella Maris, received an award of the Recording Academy “Fryderyk 2010” in the category of Classical Music – Album of the Year with Choir and Oratorio Music. The numerous achievements of earlier decades have formed the foundation for the ongoing progress of the Orchestra and the Olsztyn musical circle gathered around it. However, the greatest success of the Orchestra has been to establish its place in the consciousness of its audience.